TẦM ẢNH HƯỞNG LỚN LAO

Kẻ cắp xe đạp là một cuộc tìm kiếm chân giá trị của con người, thể hiện qua tâm hồn của nhân vật chính trong phim. Chuyện phim thật đơn giản, gia đình Ricci – gồm vợ và đứa con trai nhỏ – cả nhà sống nhờ vào chiếc xe đạp. Đến một ngày, chiếc xe đạp bị cướp khi Ricci đang mải làm việc… Trong cơn tuyệt vọng, Ricci nảy ra ý định ăn cắp xe đạp của người khác…

Câu chuyện nghe giống như một bài răn dạy đạo đức trong Kinh thánh hơn là một bộ phim. Vào thời điểm bộ phim được công chiếu, một số người đã xem nó như một tác phẩm “thân Cộng” (lúc đó nhà biên kịch Zavattini là một thành viên của Đảng cộng sản Ý). Để tìm chất liệu viết nên kịch bản này, Zavattini đã phải lăn lộn khắp xó xỉnh ở thủ đô Roma, phản ánh đời sống hiện thực của nước Ý sau chiến tranh vẫn đang còn bị cái nghèo tàn phá.

Dòng phim “Tân hiện thực” đúng như tên gọi của nó mang rất nhiều ý nghĩa. Hầu hết đề cập đến cuộc đời của tầng lớp lao động, sống trong bối cảnh nghèo nàn và mang những thông điệp nhắn nhủ về một xã hội tốt đẹp hơn, nơi mà sự giàu có được phân phát đồng đều tới mọi tầng lớp trong xã hội. Các tác giả đã nhìn nhận những chi tiết chân thực này với con mắt nhân văn. Bộ phim không e dè và rất thẳng thắn khi thể hiện một thế giới tiêu cực bị bóp méo đến thảm hại bởi chính con người.

Không phải là bộ phim đầu tiên, nhưng có thể nói Kẻ cắp xe đạp đã đặt nền tảng lịch sử cho kỷ nguyên phim “Tân hiện thực” Ý. Bộ phim đã ít nhiều ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến cả một thế hệ đạo diễn lẫy lừng của nước Ý như: Visconti, Rossellini, Antonioni, Fellini, Bertolucci… và rất nhiều văn nghệ sĩ khác trên thế giới như kịch tác gia nổi tiếng Arthur Miller (Mỹ).

Ảnh hưởng của Kẻ cắp xe đạp không chỉ trong quá khứ, mà ngay cả hiện tại vẫn còn nhiều đạo diễn, nhiều bộ phim từ Âu sang Á, chịu ảnh hưởng từ bộ phim này: Pee-Wees Big Adventure của Tim Burton (Mỹ), Beijing Bicycle của Vương Tiểu Soái (Trung Quốc), Two Acres of Land của Bimal Roy, Pather Panchali của Satyajit Ray và Polladhavan của Vetrimaran (Ấn Độ)…

Năm 1999, bộ phim Children of Heaven của Iran đã được đề cử phim nước ngoài hay nhất. Trong phim có một cảnh quay cảm động khi người cha nhấc con mình ngồi trên gióng xe, và đưa cậu bé đến một miền đất trù phú… Cảnh này quá quen thuộc với những ai đã từng xem Kẻ cắp xe đạp. Những chủ đề như thế thường sống mãi với thời gian: Một người đàn ông rất yêu gia đình, và tìm mọi cách để bảo bọc cái gia đình ấy, nhưng xã hội lại luôn gây ra những khó khăn cản trở! Ai mà chẳng nhận ra những sự trùng hợp này với Kẻ cắp xe đạp!

Ngay từ lúc ra mắt, Kẻ cắp xe đạp đã đón nhận sự hoan nghênh của công chúng khắp thế giới. Tạp chí điện ảnhSight & Sound của Anh đã bầu chọn đó la bộ phim hay nhất và nó giữ vững vị trí này trong suốt 10 năm liền (mãi đến năm 1962 mới bật ra khỏi bảng xếp hạng).

Trước năm 1949, giải Oscar vẫn chỉ trao cho những bộ phim nói tiếng Anh, chứ chưa có giải dành cho phim nước ngoài. Nhưng sự nổi bật của Kẻ cắp xe đạp đã khiến Viện Hàn lâm điện ảnh Mỹ phải phá lệ và tặng cho nó tấm bằng khen danh dự. Và từ năm sau, trong các hạng mục của giải Oscar đã bổ sung thêm giải dành cho Phim nước ngoài hay nhất. Kẻ cắp xe đạp chính thức được xem là bộ phim nước ngoài đầu tiên đoạt giải Oscar.

Nhưng danh giá nhất là cuộc bầu chọn tại Hội chợ triển lãm quốc tế Bruxelles (Bỉ) tháng 10/1958. Ban giám khảo là những đạo diễn tên tuổi của điện ảnh thế giới đã chọn Kẻ cắp xe đạp là một trong số 12 phim hay nhất của mọi dân tộc, mọi thời đại. Danh dự cao quý đó vẫn còn giá trị đến ngày hôm nay.

Năm 1988, nhân kỷ niệm 40 năm ngày ra đời của Kẻ cắp xe đạp, bưu điện Italia đã đưa bộ phim lên tem. Năm 2008, nhân kỷ niệm 60 năm ngày ra mắt, bản phim đen trắng 35mm Kẻ cắp xe đạp đã được phục chế và in bản mới để chiếu tại cụm rạp Lincoln Plaza (trung tâm Broadway, Mỹ) trong suốt nhiều tuần liền.

BI KỊCH TRONG PHIM VÀ BI KỊCH ĐỜI THƯỜNG

Là một trong những người đi tiên phong của dòng phim “Tân hiện thực”, đạo diễn Vittorio De Sica luôn yêu thích ý tưởng chọn diễn viên là những con người bình thường, chưa hề biết thế nào là diễn xuất trước ống kính, và tất nhiên Kẻ cắp xe đạp cũng không phải là ngoại lệ.

Thế nhưng ban đầu, ý định của ông không thực hiện được vì những ông chủ hãng phim tại Ý không thích kịch bản này. Vittorio De Sica tức tốc sang Hollywood. Tại đây, một hãng phim rất thích kịch bản Kẻ cắp xe đạp, họ sẵn sàng bỏ vốn cho De Sica thực hiện bộ phim với điều kiện ông phải nhận Cary Grant – một ngôi sao nổi tiếng rất ăn khách lúc bấy giờ đóng vai chính.

De Sica không tán thành, và đề nghị được thay bằng ngôi sao lừng danh Henry Fonda. Nhưng do không thể hủy hợp đồng mà Henry Fonda đã ký với một hãng phim khác, đề nghị này cũng lại không thành.

De Sica quyết định về lại Ý và tự mình sản xuất. Ông vận động bạn bè khắp nơi đóng góp tài chính với số tiền ít ỏi là 133.000 USD để thực hiện bộ phim dưới danh nghĩa của hãng P.D.S. (Produzioni De Sica). Trong suốt hàng tháng trời, De Sica tay cầm kịch bản, lang thang khắp các đường phố để chọn diễn viên. Cho đến một ngày, trên đường phố Roma, ông đã tình cờ gặp Lamberto Maggiorani đang cùng vợ con rong chơi trên chiếc xe đạp của họ.

Đó là một người đàn ông 39 tuổi, dáng cao gầy với bộ mặt hiền lành, thao thức và đầy khát vọng. De Sica tự nhủ đây chính là nhân vật thật sự mình cần. Không để lỡ cơ hội, ông chạy theo Maggiorani và đặt thẳng vấn đề với anh: “Tôi không phải là một người sản xuất ra các diễn viên điện ảnh. Tôi không dám hứa hẹn gì với anh, ngoài việc đề nghị cho tôi mượn bộ mặt của anh trong bộ phim mà tôi đang chuẩn bị quay. Anh vui lòng xin phép nhà máy cho nghỉ việc không ăn lương trong vòng hai hoặc ba tháng, sau khi quay xong anh sẽ trở về đó làm việc như cũ”. Sau một thoáng suy nghĩ, Maggiorani ưng thuận, và bộ phim được tiến hành.

Sau khi giúp bộ phim thành công, Maggiorani, như hợp đồng, đã âm thầm trở về nhà máy luyện kim tại ngoại ô thành phố Roma làm việc như trước đây, chờ đến khi hết giờ làm việc để chạy bổ về nhà với hy vọng có ai đó đề nghị ký hợp đồng đóng vai trong bộ phim mới. Nhưng một hôm người ta báo cho Maggiorani biết anh bị sa thải khỏi nhà máy! Và Maggiorani bắt đầu một cuộc sống nghèo túng như chính hoàn cảnh của nhân vật Ricci. Nhưng anh vẫn nuôi hy vọng tiếp tục được đóng phim…

Bẵng đi một thời gian, anh được nhận vào đóng vai phụ trong một bộ phim của đạo diễn Hungary Geza Radwanyl quay ở phim trường Cinecitta, và một vai khác cũng không lấy gì làm quan trọng bên cạnh cô đào người Pháp Simon Simonet. Anh lại hy vọng, nhưng cứ thế, anh chỉ có thể tham dự trong nhiều bộ phim với những vai không để lại một dấu ấn gì hết!

Năm 1983, sau một cơn bạo bệnh kéo dài, Lamberto Maggiorani – “Kẻ cắp xe đạp” lừng danh – đã trút hơi thở cuối cùng tại Roma, thọ 73 tuổi. Chấm dứt bi kịch của người diễn viên vô danh nhưng thành công với vai diễn đầu tiên, trong bộ phim được liệt vào hàng kiệt tác điện ảnh bất hủ của nhân loại.

Bá Vũ

Nhưng Bollywood không chỉ có vậy, ngoài những tên tuổi đạo diễn đã đi vào huyền thoại như Satyajit Ray, Raj Kapoor nhiều bộ phim của Ấn Độ gần đây còn rất thành công trên trường quốc tế. Có thể kể đến Lagaan, Rang De Basanti, The Namesake, Swades, Water hay mới nhất là 3 Idiots của đạo diễn Rajkumar Hirani.

Bộ phim kể về tình bạn trải dài suốt hơn một thập kỷ của 3 chàng trai Rancho (Aamir Khan), Farhan và Raju. Họ từng sinh sống và học tập trong ký túc xá của một trường đại học danh tiếng tại New Delhi. Lối suy nghĩ hơn người của Rancho đã tác động đến cuộc sống cũng như sự nghiệp của nhiều sinh viên. Mặc dù những điều mới mẻ mà Rancho mang lại chưa đủ để tác động đến hệ thống giáo dục cũ kỹ trong trường nhưng ít ra đã làm thay đổi cả cuộc đời hai người bạn thân.

3 Idiots là tác phẩm đặc biệt, là viên ngọc quý mà bất cứ khán giả yêu thích điện ảnh nào cũng nên thưởng thức. Bộ phim đưa người xem đi từ cung bậc cảm xúc này tới cung bậc cảm xúc khác, trong sự xúc động nghẹn ngào có nét hài hước đáng yêu, trong sự dí dỏm có tính bi thương, cay đắng. Tình bạn, tình yêu được đan xen hài hòa từ đầu đến cuối khiến khán giả khó rời mắt khỏi màn hình.

Ngoài tình bạn, tình cảm gia đình, 3 Idiots còn nói về tình yêu nam nữ. Mối tình giữa Rancho và Pia V. Sahastrabudhhe (Kareena Kapoor), con gái thầy hiệu trưởng, được thể hiện vô cùng tinh tế và cảm động. Bối cảnh trong phim trải dài từ New Delhi, Bangalore, tới Mumbai, Chail. Đặc biệt ở Shimla và Ladakh, phong cảnh hùng vĩ khiến người xem vô cùng thích thú. Những ai yêu thích du lịch, nhiếp ảnh ắt hẳn đều muốn một lần dừng chân tại những địa danh tuyệt đẹp trên.

Với 170 phút phim, 3 Idiots là một trong những tác phẩm điện ảnh của Ấn Độ xuất sắc nhất trong vài năm qua. Không những thành công về mặt giải thưởng, bộ phim còn lập vô số kỷ lục doanh thu tại đất nước Nam Á này. Một tuyệt tác mà bạn phải xem.

Ngày nay, “ăn” không còn để no nữa mà “ăn” để ngon, “ăn” là cần tinh tế đến mức ẩm thực, chọn đồ ngon nhất, bổ nhất để ăn. Nếu như “ăn” là để bổ cho mình, thì “học” cũng là để tốt cho mình. Nhưng giờ đây ta đã lạc hậu hơn các nước khác, lại có tinh thần học tập kém, không muốn Học, chẳng khác gì đã đói lại không muốn Ăn. Ta quan niệm ngồi trên ghế nhà trường mới gọi là học, qua tuổi ngồi trên ghế nhà trường là nghiễm nhiên không cần học tập gì thêm. Bố mẹ yêu cầu con cái đi học trong khi mình ngồi xem phim, bố mẹ đầu tư tiền của cho con cái đi học nhưng quên mất dành một phần để chính mình đi học. Kết quả là khả năng học tập của ta giảm dần và chuyển từ mù chữ sang “mù học”.

“Học” cũng như “Ăn”, truyền thống học tập của mỗi gia đình cũng giống như “Khẩu vị ăn” của riêng gia đình đó. “Ăn” là tất cả cùng ăn thì “Học” cũng cần tất cả cùng học. Bộ máy tiêu hóa của cơ thể đang tự vận hành, tự hoạt động từ việc đưa thức ăn vào đến việc tiêu hóa thức ăn đó rồi cho ra kết quả từ quá trình đó. Thì “bộ máy tiêu hóa” của trí não tuy tinh vi nhưng lại cần có những tác động từ bên ngoài mới chịu vận hành.

Đầu tiên, có người Ăn phải có người Nấu. Người Nấu giỏi thì người Ăn mới thấy ngon. Việc Nấu trong Ăn, giống như việc Nói trong Học. Nấu ngon không phải do ta có đầy đủ nguyên liệu mà quan trọng là cách nấu, cách pha chế gia vị và phối hợp những nguyên liệu đó thành món ăn ngon. Cũng như vậy, quan trọng không phải là “Nói cái gì” mà là “Nói như thế nào”, nói hay, điều đó không nhờ vào lượng kiến thức ta có mà chủ yếu dựa vào cách ta nói. Ta cần học cách nói, chứ không học về nội dung ta định nói.

Có người nấu cho ta ăn đó là điều rất tốt. Thế nên, đừng nhìn thức ăn rồi vội khen chê ngay nó ngon hay dở, phải cho thức ăn vào mồm hay đơn giản là “Ngậm” mới bắt đầu có những đánh giá đầu tiên về món ăn đó. “Ngậm” cũng giống như “Nghe”, có người nói, thì mình phải Nghe đã, trước khi biết Nghe, đừng vội đánh giá người nói hay hay dở. Muốn làm người nấu ăn ngon trước tiên phải là người biết ăn giỏi. Muốn nói tốt thì cần biết nghe tốt, những người biết Nghe, sẽ biết lúc nào không nên Nói và biết lúc nào thì cần nói cái gì.

“Ngậm” rồi thì việc tiếp theo là “Nhai”. “Ngậm” mà không nhai thì món ăn có ngon có bổ đến mấy cũng mất đi vị riêng của nó. Nghe mà chẳng chịu Nghĩ thì không thể thấy được hết cái hay, cái dở của bài nói, không thể thấy hết bài học nhận được từ đó. Việc “Nghe thấy” thì không hề khó, nhưng. “Lắng nghe” được thì là chuyện không hề đơn giản. Lắng nghe là phải Nghĩ, phải nghiền ngẫm, phải tư duy, quan trọng nhất, là cảm nhận. Đa số ta Nghe rồi tư duy, chẳng bao giờ Nghe rồi chỉ cảm nhận. “Nhai” cũng cần nhai cho kĩ mới thấy hết vị ngon của món ăn. Nghĩ cần nghĩ thật kĩ, cảm nhận thật sâu sắc mới nhận ra cái hay của bài nói. Trong Ăn thì Nhai là quan trọng nhất. Trong Học thì Nghĩ cũng là quan trọng nhất. Nhai không tốt thì chết hóc, Nghĩ không tốt thì chết ngu.

“Nhai” tốt rồi, thì sau đó ta cần “Nuốt”, nuốt và để thức ăn ở dạ dày. Tương ứng với “Nuốt” là “Nhớ”, “Nghĩ” rồi thì phải Nhớ, phải để những gì mình nghe lại trong đầu. Đa số ta nghe xong bỏ đấy, chẳng nhớ gì hết, điều đó có khác gì ăn xong nhổ đi, chẳng nuốt vào bụng. Nếu những thức ăn kia ôi thiu, nhạt nhẽo, nhổ đi đã đành. Nhưng thức ăn ngon mà nhổ đi, thì đó là sự phung phí, thiếu tôn trọng không thể chấp nhận được. Và trong sự “học” cũng vậy, bao nhiêu thứ hay người ta nói, mà anh không nhớ, thì có nghĩa là ta lãng phí nguồn lực của chính mình và thiếu tôn trọng cả người nói lẫn người nghe, đó cũng là một dạng của mù học. Đã “Ăn” thì phải “Nuốt” cũng như đã “Học” thì phải “Nhớ” thì cái hay của người nói mới được lưu giữ lại.

Cuối cùng: Không phải ta lớn lên nhờ những gì ăn vào, mà vì những gì ta tiêu hóa được. Nghĩa là mục đích cuối cùng của Ăn, là để Nuôi người. Học cũng vậy, mục đích cuối cùng của Học không phải là nhồi nhét kiến thức vào đầu, mà là phải dùng được, phải gia tăng giá trị cho mình, gia tăng giá trị cho xã hội, nghĩa là Nuôi đời.

Cơ thể ta, may thay đã có đầy bộ lọc, lục phủ ngũ tạng đủ cả, để thức ăn đi vào, được nghiền nhỏ, được chuyển hóa, được sàng lọc, được tiêu hóa, được luân chuyển, được đào thải. Còn đầu óc ta, không may mắn như thế, cái việc thu nhận Thông tin đã khó, nghiền ngẫm để nó thành Tri thức còn khó hơn, trải nghiệm và thấu hiểu để thấy nó là Trí tuệ thì cực kỳ khó. Chừng nào ta chưa ứng dụng được những gì đã học, thì nghĩa là chúng ta đang giữ trong đầu toàn thông tin, chứ không phải là tri thức.

Tóm lại, chỉ có 10 chữ N, nói về cái sự Ăn Học:

- Ăn: Nấu – Ngậm – Nhai – Nuốt – Nuôi người

- Học: Nói – Nghe – Nghĩ – Nhớ – Nuôi đời

Logic của sự Ăn, cũng đúng với logic của sự Học. Có điều, nó không hiển nhiên đúng. Nấu chưa chắc Ngậm, Ngậm chưa chắc Nhai, Nhai chưa chắc Nuốt, Nuốt chưa chắc Nuôi người. Tương tự, Nói chưa chắc Nghe, Nghe chưa chắc Nghĩ, Nghĩ chưa chắc Nhớ, Nhớ chưa chắc đã dùng để Nuôi đời.

Và hiện tại ai cũng muốn phải cải cách giáo dục, trò muốn các thầy dạy khác, các thầy cũng muốn trò phải học khác. Tốt nhất là tự điều chỉnh chính mình trước khi điều chỉnh người khác. Làm trò tốt phải biết học thế nào, làm thầy tốt phải biết học trò mình học thế nào. Muốn là Thầy tốt trước tiên phải làm Trò tốt. Làm trò tốt sẽ hiểu làm sao để làm Thầy tốt. Cũng như người Nấu cần hiểu khẩu vị người Ăn để nấu cho ngon cho hợp nhưng người Ăn cũng cần phải biết thưởng thức món ăn đó mới thấy được hết cái ngon của món ăn. Học cũng vậy, Hiệu quả học tập là do Thầy biết giảng và trò biết học. Sao cho, Ăn để nuôi người và Học để nuôi đời.
Theo kynangsong.ning.com

Nhìn thế giới dưới góc độ này, bạn thấy rằng chúng ta, những con người, cần sự thông cảm, đoàn kết, sự nhẫn nại, và tri thức đến nhường nào! Bạn hãy suy nghĩ về điều đó!

Nếu sáng nay thức dậy khỏe mạnh, bạn đã hạnh phúc hơn 1 triệu người – những người không sống nổi đến tuần sau!

Nếu bạn không bao giờ phải trải qua chiến tranh, chưa từng bị tù đày; nếu bạn chưa phải cận kề cái chết vì đói và khát, bạn đã hạnh phúc hơn, may mắn hơn 500 triệu người trên trái đất này!

Nếu bạn đi chùa hay đến nhà thờ, không sợ hãi về một ngày tận thế hay cái chết, bạn hạnh phúc hơn 3 tỷ người trên thế giới.

Nếu bạn có một mái nhà và một cái giường êm ấm, có thức ăn trong bếp và quần áo tử tế trong tủ, bạn đã giàu có hơn 75% nhân loại.

Nếu bạn có tài khoản trong nhà băng và tiền trong ví, bạn đã thuộc vào 8% no đủ của toàn thế giới.

Nếu bạn đọc được những dòng chữ này, bạn đã trở nên hạnh phúc gấp hai lần vì bạn không nằm trong số 2 tỷ người mù chữ.

Bạn hãy suy nghĩ về điều đó!
Theo Tạp chí Sành Điệu

Tại sao phải chặt cây và ném nó vào lửa? Vì nó vô ích và vô sinh, vô nghĩa, không tạo ra gì hết, nó lớn lên mà không trưởng thành, nó to xác mà không khác gì hạt giống, nên phải bị chặt để lấy chỗ trồng một mầm cây mới.

Nhưng đó là cái cây. Còn con người thì không thể bị chặt. Đó là đặc ân lớn nhất dành cho con người. Vì con người là cứu cánh tự thân, con người là cứu cánh của con người, không giống các loại động thực vật, phải làm thức ăn cho nhau và lẫn nhau, con người không phải là thức ăn cho loài nào cả. Con người được đặc ân duy nhất đó đứng trên muôn loài. Nhưng cái đặc ân đó cũng là cách tố cáo con người nhiều nhất, vì Kinh Thánh có câu: “Kẻ nào được cho nhiều thì cũng bị đòi lại nhiều”, nghĩa là: bất cứ ai được hưởng thụ nhiều thì đều phải cống hiến ngang bằng với điều ấy. Đó cũng là cuộc dằn vặt lớn nhất của con người. Bởi vì so sánh như con lợn chẳng hạn, nó không có cứu cánh tự thân, nó được nuôi và giết thịt để phục vụ bữa ăn cho con người. Vì thế, nó không cần thiết phải dày vò “nó sống để làm gì?”. Cũng chính vì đặc ân có cứu cánh tự thân, tức chỉ phục vụ cho bản thân mình cũng như đồng loại mà chỉ mình con người có cuộc trăn trở dày vò duy nhất dẫn đến tự sát. Tự sát vì câu hỏi chính yếu: “Ta sinh ra để làm gì? Ta đã làm được cái gì?”

Ta đã làm được cái gì? Câu hỏi đó là bằng chứng của một sự trưởng thành, giống như cái cây đã lớn lên, đơm hoa và kết trái, đó là lúc nó trưởng thành. Và con người khi thấy mình đã làm được điều gì có ý nghĩa – tức là đã trưởng thành.

Trưởng thành – đó chắc hẳn là hành trình của lý trí, bởi vì chỉ có lý trí mới có thể nhận biết sự tiến bộ- tiến lên từng bước của mình. Ở đây chúng ta cần lưu ý: chúng ta đang bàn đến sự trưởng thành có cứu cánh, giống như cây lớn ra được trái, chứ không bàn đến thứ trưởng thành theo chiều thời gian, giống như một kẻ đần độn tồng ngồng, có lớn mà chẳng có khôn.

Trái với lí trí, thì xúc cảm cũng như tình cảm không có tiến bộ. Một con cá chuối “một con cá chuối đắm đuối vì con”, chúng ta không coi đó là tiến bộ. Một con kăng – gu – ru bế ẵm chăm sóc con bền bỉ trong túi ngực, cũng không được coi là tiến bộ. Giống vậy một gia đình hay một xã hội sống không có lí trí và công lý, “cha nói oan, quan nói hiếp, chồng có nghiệp nói thừa”, cũng không thể được coi là đã trưởng thành và tiến bộ.

Gần gũi với chúng ta nhất, để dễ hiểu, chúng ta thử xem vài trường hợp các đấng “cha mẹ” của dân tộc Trung Hoa trong lịch sử và đã trở nên quá quen thuộc trong các bộ phim Trung Quốc được chiếu gần đây để thấy cái “tầm vóc” trưởng thành của dân tộc họ một thời.

- Hòa Đại Nhân, một đại quan của nhà Thanh vừa ngồi bô vừa tiếp các quan lại ở địa phương lên. Khi ăn theo lối “cơm ôm” vừa ăn vừa có người đút như như trẻ con nhiều tuổi. Thử hỏi tầm vóc một đại quan như vậy cá nhân ông ta và nhân dân lựa chọn ông có trưởng thành không?

- Từ Hy Thái Hậu là mẫu quốc thiên hạ, nhìn thấy hai đứa nô tỳ chải đầu giống mình, liền lệnh “lôi ra chém”. Một mẫu quốc mà ghen tị và không bao dung nổi hai đứa nô tỳ đẳng cấp cách mình một trời một vực… vậy quốc mẫu có trưởng thành hơn nô tì? (xem phim “Tể tướng Lưu gù”)

- Vua chúa, quan lại Tần, ngay cả khi đi dạo cũng có một đám nô tỳ theo sau hầu hạ, mất tự nhiên đến nỗi không có thể có những chia sẻ tình tứ. Khi người ta không dám đổi tình yêu lấy quyền uy có kẻ hầu người hạ theo sau, thì đã trưởng thành chưa?

- Viên Thế Khải là Tổng thống của chế độ Đại nghị, đã bãi bỏ việc cúi rạp mình, bắt tay các quan đại thần, nhưng vẫn giữ thói uy quyền khi đi ỉa vẫn bắt một kẻ hầu đứng túc trực bên cạnh, và vẫn tiếp các quan đại thần ngay bên WC (việc này so với người phương Tây thì thấy, họ không bao giờ muốn khoe phô lúc bẩn thỉu, mà chỉ khoe phô lúc kiêu hãnh. Trái lại quan lại Tần thì muốn bày tỏ uy quyền ngay cả lúc đó, muốn bắt kẻ ở phải chịu sự thối tha của ta, như vậy mới oai).

Cuối cùng, Viên Thế Khải vẫn đi giật lùi về mặc cảm quan lại. Nửa đêm, y cùng vợ vùng dậy, mở chiếc hòm đựng trang phục của nhà vua và hoàng hậu ra, lén lút mặc như ăn trộm. Than ôi, tưởng là đã trưởng thành tiến bộ, nào ngờ vẫn thò ra cái đuôi khao khát quyền lực quân vương độc tài! (phim “Cộng hòa”).

Trong phim, “Người đàn ông Thượng Hải” có cảnh thế này: tập cuối của một bộ phim nhiều tập, người đàn ông tụ họp cùng gia đình bề thế của mình và ông đã trung tiện một cái thật to. Sau đó một nô bộc chịu ơn còn ca tụng: “người ta phải có gì mới đánh được như thế”. Chao ơi, đó quả là thứ văn hóa gì đây, không thể chấp nhận được, đã thế lại còn trương lên để quảng bá bàn dân thiên hạ. Ta thử đặt câu hỏi thế này: nếu đánh rắm là điều tốt đẹp, vậy, liệu các thành viên gia đình nhà ông ta, vợ con cũng như nô bộc muốn đánh rắm có được không? Chắc chắn là không! Và có thể lại bị lôi ra xử trảm. Vậy thì vấn đề nằm ở chỗ nào? Đó cũng là cách biểu thị nền quân chủ tuyệt đối, ngay cả đến cái xấu xa bắt người khác phải ngửi, cũng chỉ có những ông chủ, vua chúa mới được quyền làm.

Lãnh tụ Tôn Trung Sơn có nói về sự trưởng thành của dân tộc Trung Quốc như sau: ở Trung Quốc chỉ có gia tộc và tông tộc mà không có quốc tộc. Dân số Trung Quốc bởi vậy chỉ là một bãi cát rời rạc bị phân hóa thành cá nhân và gia đình, không đủ giá trị công lý để liên kết toàn xã hội thành giá trị quốc gia. Những từ như “tự do”, “dân chủ”, “cộng hòa”, kể cả “cá nhân” là những từ Trung Quốc trước đây chưa từng có, bởi vì họ vẫn hằng sống như những thuộc hạ a dua, bị khuất phục tuyệt đối dưới ngai vàng của quân vương. Giống Từ Hy Thái Hậu một bà già lẩm cẩm thường nói: “thiên hạ của nhà Thanh”, thực ra là: thiên hạ của bà già lọ mọ.

Tôi nêu những dòng này không có chủ ý say sưa nhìn vào thói xấu của người Trung Quốc, bởi vì: “Chân mình những lấm bê bê/ cớ sao cầm đuốc mà rê chân người”. Nhưng tôi soi vào đó để thấy và tham chiếu: dân tộc họ dù mệnh danh là “thiên tử”, dù là một dân tộc già đời hạng nhất lịch sử, nhưng vẫn có những con người đặc biệt như Tôn Trung Sơn đã phản tỉnh và nhận ra cái thiểu năng, cái “vỡ lòng” cũng như tầm vóc trưởng thành của họ.

Giờ đến chuyện xứ ta. Trước tiên chúng ta hãy thử bàn với nhau về: thế nào là một người trưởng thành? Trưởng thành ư, chúng ta hãy tạm coi đó là những đứa trẻ đã lớn thành quý ông, quý bà. Người phương Tây biểu hiện nó qua ngôn ngữ, xưng hộ đối xử như: thưa ngài, thưa ông, thưa quý bà, hoặc có những lời chào như “xin chào niềm hân hạnh của tôi”…Tóm lại người ta dám hạ mình nâng người khác lên làm quý ông quý bà, để mình cũng được làm quý ông quý bà.

Ở ta thì sao? Có rất nhiều người đã học đại học hẳn hoi đến nhà người, một lời chào cũng không mở miệng, đến không ai biết về không ai hay, hình như họ cho rằng: chào người khác là sự hạ mình, lép vế, thua thiệt.

Tôi gặp rất nhiều tri thức xưng hô mày tao chí tớ, đã thế dùng cả trí nhân và sự càn quấy vào việc thay đổi cũng như đánh lấn đại từ nhân xưng… Tại sao những con người này không cúi được người để hạ mình xuống mong được tôn vinh cao hơn? Kinh Thánh có câu “Kẻ nào nâng lên sẽ bị hạ xuống, người nào hạ xuống sẽ được nâng lên.” Bởi vì người ta chưa có đủ tầm cao để trưởng thành để dám cúi xuống, mà vì thấy mình nhỏ loi choi nên họ không dám hạ mình để thấp hơn. Đúng lúc này, có lẽ chúng ta nên cùng ôn lại cái nhìn của thi sĩ Tản Đà dành cho dân tộc:

” Dân hai nhăm triệu ai người lớn
Nước bốn nghìn năm vẫn trẻ con”

Thử hỏi nước ta có bao nhiêu người ý thức về việc mình là quý ông, quý bà, cư xử đĩnh đạc, đường hoàng, làm người trưởng thành? Hay chúng ta vẫn sống bản năng tùy tiện, văn hóa quê mùa, hè phố, thích kiểu gì thì chiều kiểu ấy, không có một nguyên tắc ứng xử cao cấp nào? Chúng ta thử nhìn, người phương Tây, ngay cả trong các bộ phim họ giáo dục cả cách ăn, nết nói, cách ăn mặc quần áo, cách cầm thìa cầm dĩa…

Tầm vóc dân tộc ta trưởng thành ở mức nào? Chúng ta đã có rất nhiều thí sinh đi thi toán quốc tế, và một số ngành khác giật quán quân và đỉnh cao, nhưng hiện nay chúng ta vẫn loay hoay cải cách sách lớp một không xong? Công việc khó thế ư? Không quá khó nhưng chúng ta cố tình làm cách sình lầy để có cớ “đục nước béo cò”. Nói thì tiết kiệm là hàng đầu nhưng mà chi tiêu như nhiều lần làm đi làm lại từ đầu.

Một dân tộc trưởng thành là gì? Chúng ta đang chuẩn bị kỷ niệm 1000 năm Kinh đô văn hiến Thăng Long- Hà Nội. Một dân tộc chỉ là quốc gia khi nó có văn hiến. Văn hiến là gì? Văn là người, Hiến là hiến pháp. Các sắc tộc và dân tộc không phải là quốc gia nếu không lập hiến. Như vậy rõ ràng, các cộng đồng, sắc tộc nếu chưa tham dự vào lý trí phổ quát – tức công lý, thì chưa thể tiến bộ và trưởng thành trở nên quốc gia được. Trong những mái nhà, những làng xóm, những cộng đồng dù có thể mang rất nhiều tình cảm nhưng dứt khoát chưa thể trưởng thành bởi vì ở đó chưa chứa đựng sự chuyển mình của lý trí lập hiến.

Một triết gia Ấn Độ có nói: “Hân hạnh thay chúng ta được sinh ra làm trẻ con, nhưng kinh khủng thay nếu chúng ta mãi phải làm trẻ con”. Mãi mãi làm trẻ con, tức là không được lớn, không được phát triển, và không được trưởng thành.

Mà muốn trưởng thành người ta cần chuẩn bị từ nhỏ như nuôi nấng một mầm cây vậy. Đó cũng chính là ý nghĩa của hai từ “Văn hóa” và “Giáo dục”.

Đi học để làm gì? Để nhận biết chân lý khách quan. Đó là điều hiển nhiên toàn thế giới đã thừa nhận như một giá trị mặc định. Người Ấn Độ có câu: “Một mầm cây cứ ấp mãi gốc mẹ chẳng thể nào lớn được”. Đứa trẻ bứt khỏi váy mẹ đi học để được lớn lên. Nhưng khi đi học mở đầu nó đã phải dùng đại từ nhân xưng sai, làm sao học đúng? Đứa trẻ đi học rất cần khoảng cách xa hơn mẹ nó để bắt đầu nhận biết hiện thực khách quan, đằng này ngay cả đến trường, nó vẫn phải gần gũi “cô cô- con con” kéo dài đến cấp tiểu học, thì làm sao có thể tự tin và lớn lên? Khổng Tử có phương châm quý báu rằng:

1. Cách vật
2. Trí tri
3. Chính tâm
4. Thành ý
5. Tu thân
6. Tề gia
7. Trị quốc
8. Bình thiên hạ

Bốn câu trên là chuẩn bị cho nhận thức của bản thân. Muốn quan sát một vật trước hết cần lùi xa, thứ hai tìm hiểu, thứ ba phải xây dựng sự phán xét công bằng ngay trong tâm hồn, sau đó mới có thể thành ý niệm về sự vật đó. Sau khi “tu thân” xong mới có thể “tề gia, trị quốc và bình thiên hạ”

Vậy mà mở màn đi học, đứa trẻ của chúng ta vẫn vào cô, dùng đại từ nhân xưng thái quá thì sẽ làm sao?

Hầu hết những gì thuộc tình cảm thì ngược chiều với lý trí tức sự tiến bộ và mang tính vụ lợi cao. Khi chưa có pháp lý đủ mạnh để bảo vệ mọi người, người Trung Quốc thường có thói quen kết nghĩa anh em để cấu kết tụ bạ bảo vệ lẫn nhau. Chuyện kết nghĩa trong Tam Quốc Lưu – Quan- Trương là một thí dụ. Và Trình Giảo Kim khi kết nghĩa với bè đảng buôn lậu là một thí dụ, cấu kết nhau đến mức “không sinh cùng ngày, cùng tháng, cùng năm, nhưng nguyện chết cùng ngày, cùng tháng, cùng năm”. Kéo bè kết đảng cũng là cách phổ biến nhất của lũ thổ phỉ, lục lâm, phường trộm cướp, vì không có sức mạnh của lẽ phải nên chúng phải cấu kết tình cảm để tấn công người lương thiện và pháp lý. Trong gia đình, ngay cả những thành viên tình cảm mật thiết nhất, nếu không sống có lý với nhau thì tình cảm cũng đổ vỡ.

Ở ta hiện nay vẫn còn nhiều kiểu “một người làm quan cả họ được nhờ”, rủ rê, kéo họ hàng, đồng hương vào cơ quan, cứ chuẩn theo tình cảm cha chú, con cháu mà thực hành, vì thế sinh nhũng nhiễu và ách tắc.

Có một kiểu mẫu, câu chuyện viết rất điển hình và phổ biến rằng: chàng kia có bằng tiến sĩ và đã ngoại tứ tuần. Anh trình cái gì lên, cấp trên cũng lấy giọng cha chú bảo: “Cậu ngựa non háu đá, còn nhiều sơ hở lắm!”

Nhiều lần cấp trên mắc lỗi đều nói với nhân viên rằng: “Tôi mắc lỗi cũng như bố các cậu ở nhà, to tiếng mà làm gì?”. Qua nhiều lần như thế, vào buổi họp tổng kết của cơ quan, anh chàng bèn đứng lên phát biểu: “Tôi mong ở đây, các đồng chí lãnh đạo đừng coi chúng tôi như trẻ con- người lớn nữa; ngược lại chúng tôi cũng không nhìn các vị như như người lớn- trẻ con. Đấy, các vị xem ngay cuộc họp này, và nhiều cuộc họp trước nữa, nhiều vị về hưu không chịu về nghỉ để lớp trẻ làm việc, lại còn cứ lê lết đến đây ngồi ám người ta. Thử hỏi có phải các vị dù già, dù về hưu cũng như chưa trưởng thành. Các vị luôn luôn chưa tự thấy mình đã lớn lên, đã trưởng thành và đã nghỉ hưu. Như vậy có phải người lớn mà vẫn trẻ con không?”

Thế rồi anh chàng bị chuyển sang ngành khác. Gặp môi trường mới anh tiến vù vù, trở thành tổng công trình sư. Một hôm có vài cán bộ trẻ bên cơ quan cũ tìm đến gặp hỏi anh:
- Tại sao anh ở cơ quan cũ thì bị đổ tội ngang bướng, còn sang đây thì tiến nhanh như vậy?

- Có gì đâu, vì ở cơ quan cũ mình luôn luôn vẫn bị coi là con cháu. Sang đây, mình đứng thẳng lưng lên, đệ trình tài liệu với sếp “Thưa anh, tôi thấy ta nên làm thế này…”Mình làm việc như một công dân, một người trưởng thành, tự tin về bản thân, không cúi lom khom cóm róm như con cháu nữa, mình cứ chiểu theo lý mà làm, chiểu theo lý mà đồng ý hay bác bỏ, vì thế mà mình tiến bộ không phải nhanh mà như năng lực cũng như sự thật về bản thân mình.

- Anh dũng cảm thật? Anh có khuyên gì bọn em không?

- Chúng ta phải dám trưởng thành. Cá nhân trưởng thành mới có gia đình trưởng thành, và dân tộc trưởng thành. Sự trưởng thành đó chỉ có thể có nhờ tinh thần công lý và lập hiến. Một quốc gia mà không sống lập hiến chỉ là một bộ lạc bán khai.

Mà muốn lập hiến chúng ta buộc phải tiến bộ bằng cách chui khỏi mái nhà tình cảm để bước trên con đường công lý. Tôi nói thế có đúng không?

- Chẳng lẽ còn cách nghĩ tiến bộ nào khác hơn?

Mong rằng những câu chuyện lấy từ thực tế này có thể thay thế cho lời kết bài viết của tôi.

Nguyễn Hoài Đức